19. YÜZYIL KÜRT İSYANLARI

19. YÜZYIL KÜRT İSYANLARI LİSTESİ

1840′ların başında Bedirxan Beg Başkaldırısı ile ortaya atılan ve Şêx Ubeydullahê Nehrî’nin önderliğini yürüttüğü 1880′deki ayaklanma ile olgunlaşan Kürdistan’ın bağımsız devlet olma fikri sonraki yüzyıllarda da etkiye sahip oldu ve modern Kürt milliyetperverliği için birer model oluşturdular.

1800 ile 1900 yılları arasında kabul gören Kürt ayaklanmaları şunlardır:

1806 – 1808 – Babanzade Abdurrahman Paşa Başkaldırısı:

Süleymaniye’den başlayarak Güney Kürdistan’da yayıldı ve bu bölge üzerinde etkili oldu. İsyan Osmanlı Devleti’ni hayli uğraştırmış ve ayaklanma 1808 yılında bastırılmıştır.

1812 – Babanzade Ahmet Paşa Başkaldırısı:

Süleymaniye’deki bu ayaklanma II. Babanzade Ayaklanması olarak da adlandırılmaktadır. Ahmet Paşa’nın idamıyla sonuçlanmıştır. Babanzade Ahmet Paşa İsyanı, 1812’de, Babanzadelerin ilk isyanından 6 yıl sonra, Babanzade Ahmet Paşa’nın amcası Babanzade Abdurrahman Paşa’nın intikamını almak için çıkardığı isyandır.

1818 – 1820 Zaza Aşiretleri Başkaldırısı:

Dersim ve çevresinde etkili oldu. Yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı bölgede hakimiyet sağlayamadı.

1830 – 1833 Yezidi Kürtleri Başkaldırısı:

Rewanduz’da başlayan ayaklanma kısa sürede Hakkari ve çevresine yayıldı.

1832 – 1833 Mir Muhammedê Kor Başkaldırısı:

1810′larda temelleri atılan bu başkaldırı 1832′de patlak verdi Soran, Hewler, Musul ve Şirwan gibi bölgelerde etkili oldu. 16 yıl hüküm süren Soran Kürdistan Prensliği‘nin kurulmasını sağladı.

1838 – I. Xan Mehmûd Başkaldırısı:

Müküs Emîri Han Mahmud‘un ilk isyanı Van ve çevresinde büyük bir etkiye sahip oldu ve Kürt emirlikleri arasında bazı birleşme çalışmalarının yapılmasını sağladı.

1839 – Xerzan Başkaldırısı:

Diyarbakır, Mardin ve Siirt çevrelerinde etkili olan bu başkaldırı Osmanlıya asker ve vergi vermeyi reddeden Garzan Aşiretleri tarafından başlatıldı ve kısa sürede bir çok bölgeye sıçradı. Hafız Paşa tarafından kanlı bir şekilde bastırılan ayaklanma 214 gün sürmüştü.

1842-1847 – II. Xan Mehmûd İsyanı:

Daha önce de başkıldıran Han Mahmud’un sürgünden döndükten sonra başlattığı ayaklanmadır. Sonraları Bedirxan Beg Başkaldırısı ile birleşmiş ve Osmanlı’nın bölgedeki güçlerini yok etmeye yönelik bir ayaklanma olmuştur.

1843 – 1847 – Bedirxan Beg Başkaldırısı:

Cizre’den başlayan bu ayaklanma Kürtlerin en gelişmiş bağımsızlık denemelerinden biriydi ve öncesinde Botan Kürdistan Hükümeti kurulmuştu.

1855 – Yezdan İzzettin Şêr Başkaldırısı:

Bitlis’te başlayan bu başkaldırı daha önce Bedirxan Beg Başkaldırısı’nı sekteye uğratan Yezdan Şêr tarafından başlatıldı ve kısa sürede bastırıldı.

1877 – 1878 – Bedirxan Osman Paşa Başkaldırısı:

Cizre ve Midyat’ta etkili olan bu başkaldırı Osmanlı-Rus savaşında bir Osmanlı paşası olan Bedîrxanî Osman Paşa’nın bölgeye gitmesi ve Kürtlerin içinde bulunduğu durumu görmesi üzerine başlamıştır. Kanlı bir şekilde bastırılan isyan sonrası Osman Paşa idam edilmiştir.

1880-1881 – Şeyh Ubeydullahê Nehrî Başkaldırısı:

Şemdinli merkezli başkaldırı, en geniş katılımlı Kürt isyanıydı. Önceleri İran’a karşı başlatıldıysa da Osmanlı’nın İran tarafında yer alması sonucu Osmanlıya yöneldi ve neredeyse bütün Kürdistan coğrafyasında etkili oldu. Kürt millî ideolojisinin de babası kabul edilen Ubeydullahê Nehrî, Seyit Taha’nın oğlu, Osmanlı Şurayı Devlet Reisi ve Kürt Teali Cemiyeti’nin başkanı Seyit Abdülkadir’in babasıydı.

1889 – Emin Ali Bedirhan İsyanı:

Erzincan’dan başlayan bu isyan kısa sürede Bayburt’a kadar Kürdistan’ın kuzeyini sardıysa da kısa sürede bastırıldı.

1639′da Kasr-ı Şirin anlaşmasıyla resmen vatanları iki parçaya bölünen Kürtler arasında 17. ve 18. yüzyılda kimilerini saymazsak daha çok dinsel ve ekonomik bölgesel başkaldırılara rastlanırken 19. yüzyıl millî Kürt ayaklanmalarının başladığı bir yüzyıl oldu.

Bernamegeh Türkçe

UYARI: Yazıların izinsiz kopyalanması ve Web Sitelerinde yayınlanması kesinlikle yasaktır. Hakkınızda yasal işlemlerin başlatılabileceğini lütfen unutmayın!

AYRICA BAKIN

BEHİCE BORAN

BEHİCE BORAN’IN HAYATI VE ESERLERİ

Türkiye İşçi Partisinin son Genel Başkanı, siyasetçi, akademisyen ve sosyolog Behice Sadık Boran, 1 Mayıs …

error: LÜTFEN KOPYALAMAYIN OKUYUN!