DÜNYANIN EN ZENGİN DİLİ KÜRTÇE

D. N. MacKENZIE / DÜNYANIN EN ESKİ DİLİ KÜRTÇE

Yabancıların kulağına Kürtçe gibi gelen bir konuşma biçimi aslında tek bir dil değildir. Daha çok üç ana grupta toplanabilecek, birbiriyle açıkça ilişkili, aynı zamanda benzerlerinden ayırdedilebilecek nitelikte, uzaktan Batı İran Dilleriyle ilişkili farklı Kürt lehçelerinden söz etmek gerekir. Lehçeler arasındaki Farklar uzaklığa göre değişmektedir. Belirli bir uzaklıkta farklar karşılıklı olarak sezilmez olur. Kuzey lehçe grubunda, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan SSC’de, Irak’ın Musul Livası’nda (Bahdinan) ve buralara sınır oluşturan bölgelerle, Horasan ve Türkmenistan SSC’deki Kürt kolonilerinde konuşulan diller yer alır. Bu lehçelerin tümüne Kurmanci denilir, konuşanlar da kendilerini Kurmanc olarak adlandırırlar. Grup içindeki alt gruplardan Doğu ve Batı Kurmanci’den birer edebiyat dili türemiştir. Merkez grubunuysa Erbil, Süleymaniye, Irak’ın Kerkük Livası ile Pers Kürdistanı’na komşu bölgeler, Mahabad (Savuc Bulak) ve Sanandaj (Şıno) lehçeleri oluşturur.

Bu lehçelere genel olarak Kürdi denilmektedir. Önceki Soran (Beyliğinden) ötürü Soranı de denir. Süleymaniye ve Sanandaj lehçeleri, edebi diller olarak önem kazanmışlardır. Kalan Kürt lehçeleri, Sorani’nin güneyinde ve doğusunda konuşulan ve aralarında Kirmanşahi’nin büyük olasılıkla en büyük yeri tuttuğu karışık lehçeler Güney grubu olarak sınıflandırılabilir. Bu lehçelerden bazıları, örneğin Leqqi, Lori Lehçesi ‘yle karışmış görünmektedir. Orta ve Güney grupları arasında Kürtçe konuşulmayan ve kıyılarında melez lehçelere rastlanılan adada Gorani hakimiyeti vardır. Diğer Kürt lehçeleri İran’da dağınık ve birbirinden kopuk biçimde yaşayan Kürt Kolonilerinde konuşulmaktadır.

Kuzey Kürtçesi’nin bilinen “İranca” fonetik kayıtları şöyledir: aiu, aeiou, ptck, bdj (dj) g,fss (sh)x(kh), vzz (zh) y (gh), mn ir (çarpmalı) r (yuvarlak), hwy. Bunlara çoğu lehçelerde “Arapça” q(k), h, c ve vurgulu t, ş, z fonemleri eklenmektedir, kuzeydoğu’da, belki Kafkas (Ermeni) etkisiyle p, t, (C), k nefesli (h sesli) fonemleriyle/?, /, (c), k nefessiz (h sessiz) fonemleri arasında fark bulunmaktadır. Kurmanci bölgesinin büyük kısmında o, w’nun yerini sırasıyla u, ü almıştır. Merkezi ve Güney lehçelerinde v ile w arasındaki fark w lehine ortadan kalkar. Bu arada sert damak ünsüzü / ve yumuşak damak ünsüzü t (bu Erbil ‘de r ile çakışır) arasında bir fark olduğu görülmüş ve n harfi Süleymaniye ve diğer güneyli lehçelerde fonemik önem kazanmıştır. Genelinde, Kürtçe, Farsça’ya oranla, ünlü sonrası duraklamalardan frikatiflere geçerek daha büyük bir fonetik gelişme göstermiştir.

Örneğin: avlw (su), f (erce) ab;savlw (gece), f sav. Ünlüleri izleyen ünsüz harflerin, özel likle diş ünsüzlerinin kaybolduğu görülmektedir: bira (birader), îbıradar; dan, dain “vermek”, f dadan; sipi /beyaz, îsafid, sa (köpek), f sag, cıya (dağ, f cakad. Fiillerin (miş’li) ortaçlarının sonlarındaki gelişme de dikkat çekicidir: Kuzey’de miri, Merkez’de mırdu, Güney’de mırdig (ölü), (krş. Merkez’de zındu, zınu, Güney’de zınıg (canlı), îzinda) Kürtçe’yi niteleyen tek bir tarihsel ses değişimi yoktur. Bunun yerine bir lehçenin Kürtçe olduğunu belirlemeye yarayan, daha sonraki dönemlere ait iki değişimin birleşimi ve bir konservatif özellik vardır, viz. (I) -in-, -şm-, -xm- > -v- (-w-), örneğin navlw (ad), f nam; çav/w (göz), f çasm;tov/w (tohum), f, tuxm, (II) İranca başharfler x->k-, örneğin: ker (eşek), f xar; kani (kaynak), P xani; kırın/(sa\ın almak), fxaridah; (İÜ) ir. cy->c- (diğer batı Ir.>s-), örneğin çûn (gitmek), f sudan.

Kürtçe diğer Kürtçe olmayan lehçelerle ortak birçok fonetik gelişme göstermektedir. Örneğin z:d, zarı- (bilmek): f dan-i s:h, asik (karaca): f ahu, z:z, zin (kadın): f zan ; roz (gün), f ruz. Ancak diğerlerinde Farsça’yla ortak değişim gösterir. Örneğin: y- > i-,jo, P jaw (arpa); hw->xw-, xwa, xo, fxwad, xud (kendi), -rd- > -I-(-t-), palew-, f palay- /süzmek. Birçok niteliksel sözlük öğesiyle ilintili bakıldığında, bu farklı bölgelere ait lehçelerin, Farsça’nın, en yakın olmasa da yakın bir komşusu olan proto-Kürtçe olduklan görülür. Kürtçe’nin Media dilinden geldiğine dair henüz sağlam kanıtlar yok. Gene de Kurmanc adının Kurd’u “Median” Mada dan bir biçimle birleştirdiği savunulmaktadır. Kuzey Kürtçesi’nde korunmuş olan morfolojik özellikler, isim ve zamirlerde, hal (yalın ve diğer haller) ve cinsin (eril ve dişil) örneğin, ez hatim “geldim”, ama min xawnak dit “Bir düş gördüm”‘ (benim görüldü). Güney ve merkez Kürtçesi’nde edebi biçimlerinde hal ve cins kaybolmuştur.

Bu lehçelerdeki, Kuzey’de olmayan zamir sonekleri genellikle hal takısının işlevini görmektedir (Örnek: min hatim “geldim”, xawekım di “bir düş gördüm”. Bazı merkezi lehçelerde en azından agential yapı görünür biçimde gelişmiştir. Bunlarda fiil gövdesinin bazen iki sonla bittiği görülmektedir. Biri yalnızca dolaylı etkilenen şahsı temsil eder. Örneğin xaw-ım pewa dıw-it “Senle ilgili bir düş gördüm” (it, ed-sin), da-m-ı-n-e “o (-0″ bana verdi (-m, ed. ben”im”) 3. şahıs zamiri -ı, çoğul -yan’ın Farsça’daki -s ile karşıt oluşuna dikkat etmek gerekir. Tüm lehçelerde belirsiz bir son ek vardır. Kuzey’de -ak, merkezde ve güneyde -ek ve yalnızca güney ve merkezin paylaştığı (Goranca) -aka. Tüm lehçelerde, çeşitli biçimlerde ortaya çıkan (idafa) relative zamir ve basit bağ parçacığı olarak önemli rol oynar. Örneğin: Kuzeyde xewneke xweş (güzel bir rüya) merkezde xaweki xoş; kuzeyde xewna min dit (benim gördüğüm rüya); merkezde xawaka-y dim;. kuzeydoğuda relativ sistemi; kuzey ve merkez lehçelerinde, özellikle çoğul durumda (kökü Süryaniceye dayanabilir) -da -d -t eki alır.

Örneğin: Merkezde (Mukri): pyawi da paşa (paşanın adamlan); kuzeyde kuretxwe (kendi oğulları). Ama, bu doğu İran’daki Osetik, Soxdian gibi bir çoğulluk (durumu) değildir. Merkez ve Güney Kürtçesi; Kuzey lehçelerinin aksine; şimdiki zamanın etken (aktif) öznesinin kökünden yüklemde, edilgen (pasif) bir öznelleştirme oluşturulmuştur. Örneğin: Kuştın, -kuj (öldürmek); merkezde kuzran, kuzre; güneyde kujyan, kujye (öldürülmek).

KAYNAKÇA:

A comprehensive list of ali studies and monographs on Kurdish to 1926 ib givehih Minorsky’s (otherwise outdated) article on “Kurdish Language”, in El1, II, 1 153 f. This is supplemented by a select bibliography in D.N. Mac Kenzie, Kurdish dialect studies 1, London 1961. Fuller, but uncritical, lists of relevant publications appear in Z. S. Musaelyan, Bibliografiya po Kurdovedeniva, Moscovv 1963, and S. van Rooy and K. Tamboer, ISK’s Kurdish hibliograhy, Amsterdam 1968 ff. The follovving are most readily available:
(I) History, D. N. MacKenzie, The origins of Kurdish, in TPhS (1961), 68-86. (2) Grammars, dialect studies. D. N. MacKenzie, Kurdish dialect studies. I; K. Kurdoev, Grammatia kurdskogo yazika (Krmandzi), Moscow-Leningrad
1957; Dj. Bedir Khan and R. Lescot, Grammaire kürde (dialecte kurmandji), Paris 1970; C. Kh. Bakaev, Govor Kurdov Turkmenii, Moscow 1962; idem, Yazik Azerbayzanskikh Kurdov, Moscow 1965. (3) Dictionaries. A. Jaba and F. Justi, Dictionnaire kurde-français, St. Petersburg 1 879; C. Kh. Bakaev, Kurdsko-Russkiy slovar’, Moscovv 1957; T. Wahby and C.J. Edmonds, A Kurdish-English dictionary, Oxford 1966.

AYRICA BAKIN

Matthew Ryan Dunn Kimdir Hayatı

Jackass şov ekibinden Matthew Ryan Dunn, 11 Haziran 1977 tarihinde ABD’nin Ohio eyaletinde dünyaya geldi. …

error: LÜTFEN KOPYALAMAYIN OKUYUN!