Sami Halkı

LAPONLAR KİMDİR – (Sami Halkı)

Laponlar ya da Samiler, Norveç ve İsveç’in Kuzey Kutup Dairesi içinde bulunan bölgelerinde çok eski tarihlerden bu yana yaşamakta olan etnik gruptur.

Laponların günümüzdeki sayılarının 60.000 kadar olduğu bilinmektedir.

Laponların %70’i Ural dil ailesine bağlı Sami  dili olan Laponca konuşmaktadır.

Laponların ana uğraşı, ren geyiği yetiştiriciliğidir. Lapon topraklarında 700.000 civarında ren geyiği yaşamaktadır.

Laponların dokuma giysileri kullanışlı ve güzeldir.

Laponların kendi bayrakları, ulusal marşları ve ulusal günleri bulunmaktadır.

 80.000 ve 100.000 arası nüfusa sahip olan Laponlar kendilerine Lapyalı denmesini istememektedirler. Çünkü ‘Lapp’ yama anlamına gelmektedir ve Samiler rengarenk giysilerinden ötürü kendilerine verilen bu adla kendileriyle alay edildiğini düşünmektedirler.

Samiler yaşadıkları bölgeye tahminen 4000 yıl önce gelmişler.

Vikingler ve onları takip eden ortaçağda en kalabalık toplumun Samiler olduğu düşünülmektedir.

Bu yıllarda Vikinglerle sürekli savaş halinde bulunan Samiler, Vikingler tarafından kutup dairesine doğru sürülürler. Bir süre sonra dünyayı keşfe çıkan Vikingler, Samilerin ticaret ortağı olur.

17. yüzyıldan itibaren Norveç ve İsveç krallıkları tarafından asimilasyona uğratılmaya başlanan Samiler, animist geçmişlerini terk ederek Hıristiyanlığı seçmeye zorlanırlar ve  dillerini konuşmaları yasaklanır.

İsveç, Norveç, Finlandiya ve Rusya milli hudutlarının çizilmesinden sonra, Samiler yaşamak zorunda kaldıkları ülkenin kültürüne ve diline uyum sağlamak zorunda kaldı.

1956 yılında Finlandiya, İsveç ve Norveç te yaşayan Samiler, Kuzey Sami Konseyini kurduktan sonra hakları için mücadele ettiler.

Bugün bu ülkelerde resmiyette azınlık statüsünde bulunsalar da, dillerini ve kültürlerini okullarında öğrenebilseler de, halen toprak ve doğal kaynaklar hususundaki mücadelelerini sürdürmektedirler.

İsveç’li tarihçi Prof. Sven Lagerbring, yaklaşık 250 yıl önce yazdığı ”İsveç İmparatorluğu Tarihi” adlı kitapta Laponların Türk kökenli olduklarını ya da en azından Laponların Türk olabileceklerini iddia etti. 

Fakat bu iddialar Laponlar başta olmak üzere uluslararası bilim çevrelerince ütopik olarak değerlendirildi.

En bilinen Sami müzikleri, İngiliz edebiyatında da rastlanan “joik”lerdir. Joiklerde taklit önemli bir yere sahiptir. Sözleri bilhassa ruhani konularla alakalıdır.

Lavu olarak bilinen diğer bir şarkı türünün şiirsi sözleri bulunmaktadır. Vuelie’ler de bir kişi veya olayın müzik eşliğinde anlatılmasıdır.

Bu üç müzik türü de halen Samiler arasında varlığını korumaktadır ve bilinmektedir.

Genç kuşaklarsa modern ritim aletleri  ve müziklere ilgi duymaktadırlar. 

Yerel çalgılar bir ağaç parçasına veya bir boynuza tel gerilerek yapılmaktadır. Müzisyen, telin boyu ve gerginliği ile oynayarak notalar oluşturuyor.

Samiler, Enigma isimli müzik grubunun kendi müziklerini tanıttığını düşünmektedirler. Bununla birlikte ünlü caz saksafoncusu Jan Garbarek’in “Legend Of The Seven Dreams” albümünde Sami melodileri Finlandiya’da yaşayan Sami sanatçı Nils-Aslak Valkeapää’nın eşliğinde  çalınıyor.

Sami müziğinde Şaman ayinleri de önemli bir yere sahiptir.

Norveç, Sámilere karşı Norveçlileştirme ve ayrımcılık politikaları nedeniyle uluslararası olarak eleştirilmişti.

8 Nisan 2011’de BM Irk Ayrımcılığı Komitesi tavsiyelerini Norveç’e teslim edildi; bunlar, Sámi’de iki dilli eğitime ihtiyaç duyan öğrencilerin durumu da dahil olmak üzere birçok konuyu içeriyordu.

Komite tavsiyesi, Norveç ayrımcılıkla mücadele yasalarında hiçbir dilin ayrımcılığın temeli olmasına izin verilmemesiydi ve Yasada yer alan Irk Ayrımcılığı Sözleşmesi 1. Maddesinin ifade edilmesini tavsiye etti.

Norveç’teki Sámi nüfusu ile ilgili diğer tavsiye noktaları arasında İnsan Hakları Yasası yoluyla ırksal Sözleşmenin dahil edilmesi, tercümanlık hizmetlerinin mevcudiyetinin ve kalitesinin iyileştirilmesi ve sivil Ombudsman’ın eylem tavsiyelerinin eşitliği yer aldı.

İsveç , 1800’lerde başlayan ve 1970’lere kadar süren İsveçleştirme politikaları nedeniyle benzer eleştirilerle karşı karşıya kaldı.

2020’de İsveç, Sámi’nin İsveç devleti tarafından geçmişteki istismarını incelemek ve belgelemek için bağımsız bir hakikat komisyonunun kurulmasını finanse etti.

Tüm Finli çocuklar gibi Sámi çocuklarının da kendi dillerinde gündüz bakımı ve dil eğitimi alma hakkına sahip olduğu Finlandiya’da, Finlandiya hükümeti, Finlandiya Laponyası’nın en büyük belediyesi olan Rovaniemi de dahil olmak üzere, ülkenin çoğunda bu haklar için fon sağlamayı reddetti.

Sami aktivistleri bu temel hakların ülke çapında uygulanması için baskı yaptılar.

Sámi toprakları üzerinde egemenlik iddiasında bulunan diğer ülkelerde olduğu gibi, Sámi aktivistlerinin 20. yüzyılda Finlandiya’daki çabaları, Sámilerin haklarının, bir azınlık olarak sınırlıda olsa, hükümet tarafından tanınmasını sağladı.

İsveç 1989’da “Sámi ulusunun” varlığını tanıdı, ancak ILO Yerli ve Kabile Halkları Sözleşmesi C169 kabul edilmedi.

Sametingslag, 1 Ocak 1993’te İsveç Sámi Parlamentosu olarak kuruldu. 1998’de İsveç, Sámi’ye karşı işlenen yanlışlar için resmen özür diledi.

Sámice, İsveç yasaları tarafından tanınan beş ulusal azınlık dilinden biridir.

Zorunlu Okul Yönetmeliği, Sami öğrencilerinin kendi ana dillerinde eğitim görme hakkına sahip olduğunu belirtir; bununla birlikte, ”bir belediye sadece uygun bir öğretmenin bulunması ve öğrencinin temel Sami bilgisine sahip olması durumunda Sámi’de ana dil öğretimi düzenlemekle yükümlüdür” denilmektedir.

Sámi el sanatı Duodji, Sámilerin kendi kendine yeten göçebeler olduğu zamanlardan gelir ve bu nedenle bir nesnenin öncelikle dekoratif olmaktan ziyade bir amaca hizmet etmesi gerektiğine inanır.

Erkekler, boynuz saplı, çizgili sami bıçakları, davullar ve guksi (burl kapları) gibi eşyaları yapmak için çoğunlukla tahta, kemik ve boynuz kullanırlar.

Kadınlar, gákti (giysi) ve huş ve ladin kökünden dokuma sepetler yapmak için deri ve kökler kullanırlar.

Kuzey Sámi’de Norveç, İsveç ve Finlandiya’daki ulusal televizyonlarda kısa günlük haber bültenleri var.

Sámi’de çocuk televizyon programları da sıklıkla yapılır. Diğer Sami dillerinde bazı haber programları olan Kuzey Sami için bir radyo istasyonu da bulunmaktadır.

Kuzey Sámiler , Ávvir’de  birkaç dergiyle birlikte tek bir günlük gazete yayınlanmaktadır.

Norveç tarafında Kautokeino’da ve İsveç tarafında Kiruna’da bir Sámi tiyatrosu, Beaivvaš vardır. Her ikisi de Sami yazarları veya uluslararası çeviriler yoluyla yazılan dramalarla tüm Sami bölgesini geziyor.

Her yıl Kuzey Sámi’de ve bazen diğer Sami dillerinde bir dizi roman ve şiir koleksiyonu yayınlanmaktadır. En büyük Sami yayınevi Davvi Girji’dir.

Sami dilinde yayınlanan ilk laik kitap, Johan Turi’nin 1910’da Kuzey Sami ve Danca metinlerle yayınlanan Muitalus sámiid birra (Samilerin Bir Hesabı) idi.

Sápmi coğrafi bölgesinde, Sámi küçük bir nüfustur. Bazılarına göre, tahmini toplam Sami nüfusu yaklaşık 70.000’dir.

Nüfusun, geleneksel olarak Sápmi dışında kabul edilen Oslo, Norveç gibi kentsel alanlar da dahil olmak üzere, tüm İskandinav bölgesinde 80.000 ila 135.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir.

Kaynaklar:

1-Rapp, Ole Magnus; Stein, Catherine (8 Feb 2008). “Samis don’t want to be ‘Lapps'”. Aftenposten.

2- Grünthal, Riho (29 February 2008). “The Finnic Ethnonyms”. Suomalais-Ugrilainen Seura. Finno-Ugrian Society.

3- Derksen, Rick (2007). Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon.

4- Price, Theron Douglas (2015). Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings. Oxford University Press.

5-Reetta Toivanen (ed. Norbert Götz; et al. (2003). Civil Society in the Baltic Sea Region. Ashgate Publishing, Ltd.

6- Rogers, John; Nelson, Marie C. (2003). “”Lapps, Finns, Gypsies, Jews, and idiots”? Modernity and the use of statistical categories in Sweden”. Annales de démographie historique.

Bernamegeh Türkçe

UYARI: Yazıların izinsiz kopyalanması ve Web Sitelerinde yayınlanması kesinlikle yasaktır. Hakkınızda yasal işlemlerin başlatılabileceğini lütfen unutmayın!

AYRICA BAKIN

Gazze’de yaşanan İsrail saldırılarında 31 kişi yaşamını yitirdi

İsrail ordusunun İslami Cihat örgütü üyelerini hedef aldığı saldırılarda 31 Filistinli’nin öldüğü açıklandı. Ölenler arasında, …

error: LÜTFEN KOPYALAMAYIN OKUYUN!