MELAYÊ BATEYÎ

MELAYÊ BATEYÎ’NİN HAYATI VE ESERLERİ

Muqades Agirî

Melayê  Bateyî  uzun bir dönem XV. yüzyıl şairi olarak tanınmıştır. Bu tanımlamanın kaynağı Mela Mehmûdê Bazîdî tarafından yazılan “Rîsaleya Şa’ir û Musennefên di Kurdistanê” dayanır  ve bu eser Rus diplomat Alexander Jaba tarafından 1860’da  Leningrad’da yayınlanmıştır.

Bu risaleye göre Bateyî, 820-900 (1417-1495)  yılları arasında yaşamıştır. Melayê Bateyî, aslen Hakkari ilinin  Bateyî köyündendir. Bateyî,  Ertoşî aşiretindendir. Mezarı da orada bulunmaktadır. Bateyî, Miks şehrinde  Mîr Hesen Welî medresesinde Miksin  beyi ile beraber okumuştur. Meleyê Bateyî’nin gerçek ismi Hüseyin’ dir. Araştırmacı yazar Belîc  Şêrko, Emîn Zekî ve Elaedîn Secadî de eserlerinde “Hüseyin” ismini yazmışlardır.

Büyük usta Bateyî, şiirlerinde “Batî” mahlasını kullanmıştır. Ama Mevlidinde  “Bate” mahlasını kullanmıştır  ve bu aşağıdaki mısralarda şöyle yer alır:

Bo cemî’ê muslêmîn û salîhe
Bo feqîrê “Bate” yê el fatîhe

MELAYÊ BATEYÎ’NİN KÜRT TARİHİNDEKİ YERİ

Melayê Bateyî Kürt klasik edebiyatında önemli bir şairdir. Ayrıca ilk  Kürtçe Mevlid onun tarafından yazılmıştır.

Şüphesiz ki onun sanatı sadece Mevlid yazmasıyla sınırlı değil onun Mevlidi bazı çok özel özellikler barındırıyor.

Bateyî’nin Mevlid-i Kürt edebiyat tarihinde kendi alanında bir ilktir ki, günümüze kadar değerinden hiçbir şey kaybetmemiştir. Denilebilir ki, klasik bir eser düzeyindedir.

Kürt halkının Mevlid okuma ve yazma geleneği Bateyî’nin Mevlidiyle başlamıştır.

ESERİN BİR ÇOK NÜSHASI BİZE MİRAS KALMIŞTIR

Bilindiği gibi Bateyi’nin Mevlidi de diğer eski eserler gibi yazarı tarafından el ile yazılmıştır. Bir çok elle yazılan nüshalar bize miras olarak kalmıştır.

Alexsander Jaba’nın arşivinde Bateyinin üç tane Mevlid nüshası bulunmaktadır. Bir tanesi bilinen diğer nüshalara nazaran en eskisidir. 

Bu nüshalardan da  anlaşılıyor ki tanıtım, analiz ve hazırlanma aşamaları büyük bir disiplin ile yapılmıştır.

BATEYÎ’NİN MEVLİDİ KÜRT DİLİ İLE OKUNUR

Klasik Kürt edebiyatı kendi döneminde medreselerde, camilerde yazılmış ve Klasik Kürt edebiyatının temel yapısını oluşturmuştur. Bateyî’nin Mevlidi, Kürt geleneği içerisinde çok önemli bir yere sahiptir. Mevlid-i Nebi, Kürtçe metinler içerisinde en yaygın ve en çok bilineni olduğu gibi aynı zamanda en çok okunan Kürtçe metindir.

Mevlid mesnevi şeklinde yazılmıştır ve konuları ise Hz. Muhammed Peygamberin dünyaya gelişi, çocukluğunu övgü ile anlatır. Melayê Bateyî’nin Mevlidi Hz. Muhammed Peygamberin her doğum gününde okunur. Bu eser tarihi, dini ve edebidir.

Her bir ulus kendi diliyle Mevlid okumuştur. Bu mevlid de Kürt dili ile okunur.  

 

Hemdê bêhed bo Xudayê ‘alemîn

Ew Xudayê daye me dînê mubîn

 

Em kirine ummeta xeyr-ul beşer

Tabi’ê wî muqtedayê namiwer

 

Ew Xudayê malikê mulkê ‘ezîm

Daye me mîrasa Qur ‘ana Kerîm

 

Dînê me kir kamil û nî ‘met temam

Ye ‘nî da me Ehmed û dar-ûs-selam

 

Ew Xudayê bênezîr û zulcelal

Bêmîsal û bêheval û bêzewal

Söylemlere göre Melayê Bateyî  ve  Miks’in beyi çok yakın arkadaşlarmış. Bu yüzden her yılın iki üç ayını birlikte geçirirlermiş. Büyük şairimiz bir şiirinde bu konuya da yer vermiştir. 

Bazı araştırmalara göre, ömrünün sonlarına doğru çoğu zaman olduğu gibi yine Miks in beyi ile birlikte zaman geçirdikten sonra, artık bey ile vedalaşmış ve evine doğru yol almış.

Deniliyor ki, Berçelan yaylalarına ulaştığında, yoğun kar yağışı ve tipi başlamış ve çığ düşmesi sonucunda yaşamını yitirmiş.

Söylemlere göre, büyük ustanın cenazesi, bahara kadar kar altında kalıyor. Bahar mevsiminde onu karın altından çıkardıklarında başı kitaplarının üzerinde ve cebinde ise aşağıdaki şiir bulunuyor. 

Ji çirya paşiyê pê da
Melayê Bateyê kanê
Sefer kêsa bi Miksê da
Li ser weqtê  zivistanê

Zivistanê evî yolê
Evî beryê evî çolê
Mijê avête derdolê
Xwinavê girtî kêstanê

MELAYÊ BATEYÎ’NİN ESERLERİ

Melayê Bateyî bir çok konuda eserler yazmıştır. Fakat ne yazık ki, bir çok edebiyatçımızın eserleri gibi, onun da eserleri az sayıda günümüze kadar ulaşmıştır.

Melayê Bateyi’ninHemahil” denilen ve dua, muska vb. değişik konularda kullanılan ayet, hadis ve remizleri ihtiva eden kitapları dışında, günümüze kadar ulaşan eserleri ne yazık ki Mevlid-i Nebileri ve Divan’ından geriye kalmış 30 civarında tevhid, münacat, naat, kaside ve gazelleridir. 

Melayê Bateyi’nin elyazılı eserleri Batê köyünde torunları tarafından büyük bir itina ile korunmaktadır. Köy sakinleri ve köy imamının söylemlerine göre, bu eserler bir kuşaktan diğer kuşağa iletilmiş ve şimdi bu elyazılı eserler özel yerlerde korunuyor.

Bateyi’nin eserleri köy sakinleri için kutsal sayılıyor ve eserlere çok değer veriliyor. Melayê Bateyi’nin şiirlerinde bir çok yörede gezdiği ve bu yerler hakkında bir çok bilgiye sahip olduğu görünüyor. Bateyi’nin eserlerinde, onun Kürtçesinin çok berrak ve anlaşılır olduğu görünüyor.

Melayê Bateyinin bilinen eserleri bunlardır:

1 – Mewlûda Pêxember Eleyhî Selat û Weselam
2 – Dîwaneke Helbestan
3 – Destana Zembîlfiroş

Bir Şiiri:

Qiblegaha Aşiqan

subh û êvarî şeva tarî şemala kê yî tu
leyletul qedr û berat in nûra mala kê yî tu
çîçeka baxê îrem şûx bejn û bala kê yî
tu bo xudê key bêje min kanê şepala kê yî tu
dêm kitêb e zulf e haşî şerhê xala kê yî tu

 

dilbera gerden şefîf î danuwa durra ‘eden
nazik û mewzûn letîf î nexliya selwa çîmen
gullîbas î, gulqiyas î, gulenî gulpîrehen
ahûya deşta tetarê rehzena aska xeten
horiya baxê beheştê çav xezala kê yî tu

Kaynaklar:

-Prof. Dr. Abdurrahman Adak; “Destnivîsên Mewlûda Melayê Bateyî di Arşîva Alexander Jaba de: Nasandin û Analîz”

-https://idealonline.com.tr.

-Yazar Feqî Huseyîn Sagniç; Dîroka Wêjaya Kurdî 

-Yazar Ziwer Îlhan; Mewluda Mela Huseynê Bateyî; Metnê Rexneyî û Lêkolîn  2016 Avesta Yayınları

BERNAMEGEH

UYARI: Yazıların izinsiz kopyalanması ve Web Sitelerinde yayınlanması kesinlikle yasaktır. Hakkınızda yasal işlemlerin başlatılabileceğini lütfen unutmayın!

AYRICA BAKIN

Bennu Yıldırımlar Kimdir Hayatı

Oyuncu Bennu Yıldırımlar, 22 Kasım 1969 tarihinde İstanbul’da dünyaya geldi. Girit ve Makedonya göçmeni bir aileden gelmektedir. 1969 senesinde Erenköy …

error: LÜTFEN KOPYALAMAYIN OKUYUN!