HAKKÂRİ

OSMANLI DÖNEMİNDE HAKKÂRİ

Dr. Tahir Yaşar

1514’te yapılan Çaldıran savaşından sonra o dönemde Yavuzun çok güvendiği ünlü tarihçi ve âlim İdris-i Bitlis’inin büyük çabalarıyla, aralarında savaş olmadan Müslüman Kürt beylerinin Osmanlıya katılmaları ikna yoluyla sağlanmıştır. Zeynel Bey iç işlerinde bağımsız bir beylik olmak kaydıyla Osmanlıya katılmıştır. Bu dönemde Hakkâri’debirçok medrese inşa edilmiş ve bu medreselerde önemli yazarlar, şairler ve ulemalar yetiştirilmiştir. Bu süreçte yörede Müslüman Kürtler, Nesturiler, Yezidiler ve diğer gayri Müslüm Kürt aşiretleri 19. yy hariç huzurlu ve güvenli olarak bir arada yaşamışlardır. Cizre beyi Bedirhan Bey’in Hakkâri beyi Nurullah Bey’le kurduğu ittifakla önce Nesturilere karşı baskı uygulanmış sonra da Osmanlılara karşı savaş açılmıştır. Bedirhan veNurullah Bey’ler savaşı kaybetmiş ve beyliklerinin sonunu da hazırlamışlardır. Bu dönemden sonra Diyarbakır merkez olmak üzere Kürdistan eyaleti kurulmuştur.

OSMANLI DÖNEMİNDE HAKKÂRİ

Hakkâri dünyadaki en eski yerleşim yerlerinden biridir.Tarihi İÖ 7000 yıllarına kadar geriyedayanır. Dolayısıyla Hakkâribölgesi aynı zamanda bir medeniyet beşiğidir. Hakkâri’nin Yüksekova ilçesindeki Geveruk yaylasında bulunan mağaralar ve bu mağaralarda bulunan kayalara çizilmiş olan resimler bölgede yaşamış ilk insanlar hakkında bugün bize önemli kaynak oluşturmaktadır. Bu resimlerden insanların yaşam tarzları, iletişim şekilleri hususunda fikir edinmek mümkündür.

Tarihin bu noktasından günümüze kadar geçen zamanda bu bölgede hep Kürtler yaşamıştır. Bölge coğrafik konumu nedeniyle Pers, Safevi, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı medeniyetlerinin kesiştiği bir yer olduğu için sık sık çatışma alanı olmuş, fakat hiçbirine bağımlı olmamıştır. Bu nedenle sürekli olarak kendisine has yönetim tarzları olan beylikler, mirlikler şeklinde yönetile gelmiştir.Miré Botan, MiréŞemzinan, MiréCulemerggibi…Çok sayıda medeniyetin çatışma ve mücadele alanı olan bölgede yaşayan halk sürekli olarak benliğini sürdürmüştür. Dolayısıyla yörenin yerleşik halkı olan Kürtler bu bölgenin her zaman gerçek sahibi olmuştur, göçmen olmayıp yüzyıllarca bölgede yerleşik hayat sürdürmüşlerdir.

HAKKÂRİ VE CULEMERG

Bu çalışmada iki Hakkâri’den söz edilecektir. Birincisi geniş bir bölge olan,  eskiden beri Hekari olarak bilinen ve tarihi belgelerde de aynı adla anılan geniş bir Kürt Coğrafyası, ikincisi bu coğrafyanın belki de kalbi olanve bugün Hakkâri olarak bilinen gerçek adı Culemerg olan Türkiye’nin en doğusunda yer alan kent.

Hekari bölgesi tarihi belgelerde geniş bir alana sahip olan bir coğrafya olarak anlatılmaktadır. Bu belgelerde Hekari’nin sınırları şöyle çizilir. “Hakkâri adı 639 yılında ilk Müslüman Arap akınları sırasında kullanılan Hakariye isminden gelmektedir. Bir bölge adı olarak kullanılan Hakkâri, Van Gölü’nün güney kıyı yakınlarından başlayarak günümüz Türkiye sınırları dışında kalan dağlık kısımlarıda içine alan engebeli bir yöreyi, Çölemerik ise bu yörenin merkez kazasını ihtiva etmektedir”(Tuncel, 1997,akt: Tekin,2007, s.121).

Bir başka araştırmacı Hakkâri’yi şöyle tarif etmektedir:  “Hakkâri adı, eskide Van Gölünün güneyinde ve bir bölümü de İran’a doğru uzanan yörelere yerleşmiş ‘Hakkar’ kabilesinin isminden gelmektedir.”(Tan, 2012, s. 223)

Hirori’ye göre Hakkâri geniş bir alana yayılmış bir bölgedir. “Hakkâri doğu sınırı İran Azerbaycan’ına,kuzeyi Van vilayetine, batısı Cizre’ye, güneyi ise Musul’a dayanan geniş bir memlekettir.”(Hirori, 2010)

Hakkâri ve Duhok kentlerinde halkla yaptığımız görüşmelerde de yaşlı insanların çoğu, eskiden özellikle Osmanlı döneminde Hakkâri ve Duhok’un birbirine bağlı olduğu o dönemde Culemerg’e yukarı Hakkâri, Duhok’a da aşağı Hakkâri denildiğiniifade etmişlerdir.

Bu durumu destekleyici bir bilgi olarak da 1920’lerdeki sınır çalışmalarına bakıldığında Duhok, İmadiye ve Zaho’nun 1925’te Hakkâri’den ayrıldığıgörülmektedir.Duhok ve diğer yerlerin Hakkâri’den ayrılması Hakkâri için bir ekonomik çöküntüye neden olmuştur;çünkü yöre insanının alış verişi tamamıyla bu bölgelerde yapılmaktaydı. Tarihi notlara bakıldığında Culemerg yani bugünkü Hakkâri’nin konumu şöyle tarif edilmiştir. “Culemerg Van kentinin 115 km güneyinde büyük zap nehrinin kenarında, her yanı dağlarla çevrili bir çukurda bulunan bir küçük merkezdir”(Hirori, 2010). Görüldüğü gibi Osmanlılar döneminde bir sancak olan Hakkâri bugün Türkiye’nin küçükbir kenti olan Hakkâri’den çok daha geniş bir bölgeye yayılmış kendi içinde özgür bir bölgedir.

Yezidilik üzerinde önemli bir çalışması olan Yaşar Kaplan da Günümüz Yezidiliği adlı Yüksek lisans tezinde Hakkâri’nin eski konumunu yukarıdaki tanımı destekler biçimde yapmaktadır.“Şeyh Adi B. Müsafir’in yaşadığı Hakkâri bölgesi tarihte şimdiki sınırlarından çok daha geniş bir bölgeyi içine alıyordu. Güneyde Musul, kuzeyde Van gölü kıyıları, batıda Cizre ve doğuda Azerbaycan’a kadar olan dağlık bölgeyi kapsamaktaydı.  Günümüz Yezidilerin yaşadığı Irak’ın kuzeyinin önemli bir bölümü bu bölgenin sınırları içerisinde bulunuyordu. Müslümanların idari yapılanmasına uygun olarak Zozan olarak bilinen Hakkâri bölgesinin kuzey tarafı Ermeniye, güneybatı tarafı Cezire ve kuzeybatı bölgesi Azerbaycan bölgesi olarak tarih kitaplarında geçmektedir. İslam’ın gelmesinden kısa bir süre önce bölge Sasanilerin elinden çıkıp Bizans yönetimine geçmişti.”(Hirori, 2010 akt: Kaplan,2011, s.28).

Bölge ismini Yörede yaşayan halktan almaktadır. Hakar aşiretleri olarak bilinen yöre insanı da adını  “Her-kari” daima muktedir olan, yapabilen ifadesinden almıştır. Dünyanın en zor coğrafik şartlarında yaşayabilmiş ve bu kadar medeniyetlerin çatışma alanı olan bir bölgede tüm zorluklara rağmen yaşayabilmiş, aslınıve asaletinisürdürebilmiş bir millet için her-kari ifadesinden daha iyi tarif edebilecek başka bir kelime olamaz.

Osmanlılar döneminde Hakkâri bölgesinde değişik inançlara sahip çok sayıda Kürt boyları yaşamaktaydı. Bu boyları sırasıyla: Müslüman Kürtler, Nesturiler, Yezidiler ve Keldaniler’dir.

Bölgenin her tarafında karışık olarak yaşayan bu Kürt boyları yer yer toplu olarak da yaşarlardı. Müslüman Kürtler bölgenin her tarafında çoğunluk bir nüfus oluştururken, Nesturiler Zap, TiyarZaxo, İmadiyeve Duhok’un kuzeyindeki köylerde yaşarlardı. Nesturiler Hristiyan Kürtlerdi.  Boy adı ‘Yezidi’ve din adı‘Yezidilik’ olarak bilinen Kürt toplumu da merkezleri Luleş olmak üzere bölgede diğer aşiretlerle karışık yaşarlardı. Keldaniler ise daha ziyadeDuhokve aşağıZap bölgesindeyaşayan Hristiyan bir boydur. Her ne kadar Ermenilerin varlığından söz edilse de onlar bu bölgede yaşamış bir ırk değildirler. Çünkü Ermeniler Kuzey doğu Anadolu’da yaşamışlar ve Kürtlerle bir akrabalıkları bulunmamaktadır.

Şemdinli Röportajı adlı eserinde Erdost, Cuinet’ten Nesturiler ve yöre insanlarının yaşadığı yerler hakkında şunları aktarmaktadır:”Nesturiler, Hakkâri’nin güneyinde yoğun olarak, Gever, Şemdinan, Başkale ve Hoşab’ta,İran’da Tergavar, Mergavar, Urumiye yaylası ile Güney Musul ve çevresinde Müslüman çoğunluk içinde dağınık olarak yaşıyorlardı. Konsolos Taylor altı aşiret (Tiyari, Jeylo, Diz, Texuba, Baz, Valto) adı vermiştir”(Erdost, 1993, s. 65). Aynı eserde Hakkâri Sancağında yaşamış olan Nesturilerin nüfusu şöyle verilmiştir. “Vital’e göre Hakkâri sancağında, 40 000 reaye, 52 000 otonom olmak üzere 92 000 Nesturi 5 000 Keldani vardı” (a.g.e.64). 19.yy’ın ikinci yarısına kadar tüm bu kabileler veya boylar iç içe yan yana barış ve huzur içerisinde yaşamış ve birbirleriyle iyi geçinmişlerdir. Dini inanışları dışında ortak bir kültür de yaratmışlardır.

Layard, “Başkale’den Hakkâri’ye doğru gidişte muvanenNasturilerin Müslüman komşuları gibi giyindiklerini ve onlardan güçlükle ayırt edildiklerini” dile getirmektedir( akt: Erdost:1993, s.60).

Nesturiler ile Müslüman Kürtlerin iyi komşuluk ilişkilerini Erdost,Nikitin’den şöyle aktarmaktadır: “Milletler CemiyetiKomisyonunda, Kürtlerle Hristiyan unsurların yanyana yaşadıkları yerlerden edindikleri izlenimlere göre Kürtler ile Hristiyan unsurlar, dolayısıyla Nesturiler iyi ilişkiler içindeydiler” (Erdost, 1993, s. 66).

Burada bir ayrıntı çok dikkat çekicidir. Aynı zamanda birer misyoner olan Avrupalı gezginler Yöreyi dolaşırken aldıkları notlarında Müslüman Kürtleri, Nesturileri, Yezidileri ve diğer unsurları     ayrı ayrı milletler olarak belirtmektedirler. Oysa onların bu düşünceleri doğru değildir; çünkü bu bölgede yaşayan adı geçen tüm insanlar ırk olarak Kürt’türler. Ancak değişik inançlara mensupturlar. Bu Avrupalı misyonerlerin bilinçli bir bölme ve insanları birbirine düşürme politikalarının gereği olan bir durumdur.

Yezidiler kutsal merkezleri Laleş olmak üzere Kuzey Irak Kürdistan bölgesi Duhok yani eski aşağı Hekari’nin kuzeyinde yoğun olmak üzere yaşamaktadırlar. Adlarını dinleri olan Yezidilikten alan yezidiler kapalı bir toplum olarak göze çarpmaktadır. Bu hususta Yaşar Kaplanın tespiti dikkat çekicidir. “Yezidilerin kendileri dışındaki insanlara kendi dinleri hakkında bilgi vermelerinin dini gerekçeler nedeniyle yasak olmasından dolayı haklarında birçok spekülatif bilginin oluşmasına zemin hazırlanmıştır”(Kaplan, 2011, s. 9). Gerçekten de günümüzde çok iyi bilinmeyen ve özellikle Müslüman Kürtler arasında bilgisizlikten kaynaklanan bazı söylemlerin ortadan kaldırılması için Yezidilik ve Yezidilerin bilimsel ve doğru bir şekilde incelenmesi gerekmektedir.

 YÖRENİN SOSYAL YAPISI

Hakkâri’de Müslüman Kürtlerle, Nesturi ve Yezidilerin sosyal yapılanmaları farklı olmuştur. Cumhuriyet döneminden önce var olan hatta cumhuriyetin kuruluşundan sonra da belli bir süre devam eden yapı günümüzde yavaş yavaş kaybolmaya başlamıştır. Müslümanlarda yönetimin başında Mir veya bey bulunurdu. Onların altında aşiretler konfederasyonu vardı ancak her aşiretin başında ağası bulunur ve ağanın akrabalarına da pısağa denilirdi. Culemerg ve civarında ağalara maqül de denilirdi.Culemerg de yaşayan aşiretler genelde ikiye ayrılır; Pinyanişiler ve ertoşiler. Protakolde Mir’in sağında oturan PinyanişilereBaska rast (sağcılar), solunda oturan Ertoşilere de baskaçep(solcular)denmiştir. Bu düzen ideolojik bir ayrım değildir sadece Mirin belki de böl ve yönet politikasın gereği olan bir oluşumdur. Ancak bu ayrım daha sonra zamanla bazı çatışmalara da neden olmuştur.Kentte yaşayan halka Bajéri denirken belli aşireti olanlara aşir, toplama olanlara da kırmanç denmiştir. Yerleşik düzeni olmayanlara ise koçer adı verilmiştir. Dini liderliğe gelince Büyük din âlimlerine şeyh, onların altında olanlar mela, melaların ailelerinden gelenlere melazade denmiştir. Burada bir konuya değinmek gerekmektedir. Müslüman Kürtler din âlimlerine çok büyük önem vermiş saygı duymuşlardır ancak aşiretin yönetiminde onları çok fazla söz sahibi yapmamışlardır. Dini kişilikler bir bakıma Mirlerin ve ağaların kararlarında bir nevi kontrol müessesesi de olmuş, anlaşmazlıklarda ise çözüm kaynağı olmuşlardır. Dolayısıyla Kürtlerin bu yerel yönetimlerinde bir nevi seküralizm de var olmuştur.

Nesturilerde yerel yönetim farklı gelişmiştir. Başlarında Mar Şimun denilen bir patrik bulunmaktaydı. Bu makam amcadan yeğene geçerdi. Her aşiretin bir meliki, dini lider olarak da bir piskoposu var olmuştur. Melikler başka aşiretlere savaş açma ve barış yapma yetkilerine sahipti. Culemergmarşinunu bugünkü adıKonakolan Koçanıs köyünde ikamet ederdi. Ayrıca Şemdinli’de de bir marşimun bulunmaktaydı.

EKONOMİ

Hakkâri bölgesine aynı zamanda zozan (yayla)da denilmiştir. Kuruluşundan günümüze kadar bölgenin en önemli geçim kaynağı hayvancılık olmuştur.  Yöre halkı yerleşik ve yarı göçebe olarak yaşamıştır. Yarı göçebenin anlamı kışın kendi köylerinde kalan yazın ise koyun ve sığırlarını otlatmak ve yayla besiciliğini yapmak için geniş ve verimli otlakların bulunduğu yaylalara çıkmaktır. Milyonlarca koyunun beslendiği bölge güneyde bulunanArap yarımadasına önemli bir et kaynağı olmuştur. Ayrıca Zap vadisinde yaşayan halk her türlü meyve ve sebzeyi rahatlıkla yetiştirmiştir. Şemdinli yöresi Osmanlı döneminde sarayın bal kaynağı olmuş yörede elde edilen bal, saray ve İstanbul’un dışında satışı yasaklanmıştır. Ayrıca yine Şemdinli tütünü dünyaya nam salmış özellikle 18–19.yy’larda Fransızlar ve İngilizler Şemdinli tütününü toplayıp pazarlamak için rekabet etmişlerdir. Osmanlı dönemin de yer altı kaynakları da işletilmiştir. Zap vadisinde bulunan zırnık madeninin önemli bir ekonomik değeri olduğu içinNurullah Bey döneminde İran, Osmanlı ve Kürtler arasında büyük çekişmeler yaşanmıştır. Bu konu Başbakanlık Osmanlı Arşivinde de bulunmaktadır. “ Osmanlı- Rus savaşları sırasında Nurullah Bey’in Hakkâri bölgesi yöneticiliği Osmanlılarca kabul görmüştür. Doğal olarak da Osmanlı Devleti’nin çok önem verdiği bölgenin zengin zırnık madenleri Mirin tasarrufunda olmuştur”(akt: Hakan,2007, s. 54).

MEDRESE VE MEDRESE TARİHİ

Medrese İslam dünyasında orta ve yüksek öğretimin yapıldığı kurumların genel adıdır. Günümüzde her ne kadar medrese sadece dini eğitimin yapıldığı yer çağrışımı yapıyorsa da kuruluş dönemlerinden başlayarak uzun süre buralarda pozitif   ve din bilimleri birlikte okutulmuştur.

Tarihte ilk medresenin Selçuklu veziri Nizamülmülk  tarafından kurulduğu bilinmektedir. Selçuklular medreseleri Budizm’deki “Vihara” adı verilen dini eğitimin verildiği  kurumlardan etkilenerek kurmuşlardır. Nizamülmülk’ün kurduğu ilk medreseye Nizamiye Medresesi adı verilmiştir. Dönemin en büyük medresesi olan bu kurumda hem pozitif hem de dini bilimler birlikte okutulmuştur. Selçuklular Anadolu’ya geldikten sonra medreseye çok daha fazla önem vermiş ve çok sayıda medreseler kurmuşlardır. Anadolu’da ilk olarak açılan medreselerin başında Tokat- Niksar’daki Yağbasan Medresesidir.

Daha sonra medrese geleneğinin Osmanlıya geçtiği görülmektedir. Osmanlılarla birlikte medrese eğitiminin Anadolu’da gelişimini sürdürmüştür. İlk Osmalı medresesi Orhan Gazi tarafından 1330 yılında kendi adıyla İznik’te kurulmuştur. Dahasonraki yıllarda devletin sınırlar genişledikçe medreselerin sayıları da artmıştır.1331-1451 yılları arasında 82 adet medrese kurulmuş ve daha sonra bu sayı gittikçe artmıştır.1550’lerden sonra Süleymaniye Medreseleri adıyla kurulan medreselerde tıp, eczacılık,Taphane ve imrethaneeğitininin verildiği bilinmektedir.

Ancak Osmanlının son döneminde medreselerde pozitif bilimlerin ve din dilimlerinin ayrıldığı ve aynı kurumlarda okutulmadığı görülmektedir. Bunda  modernleşme hareketleri etkili olmuştur. Yeni açılan mesleki okullarda pozitif bilimler okutulurken medreselerde yalnız dini bilgiler verilmeye başlamıştır. Bu durum medreseleri içe kapanık kurumlar haline gelmesine neden olmuştur.

Cumhuriyet’in ilanından sonra 01-03-1924 yılında çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Yasasıyla medreseler remi olarak kapılarını eğitim ve öğretime kapatmışlardır. Ancak yasaklamaya rağmen Doğu’da medreseler hayatlarını devam ettirmişlerdir.Doğuda medrese eğitiminin devam etmesinin nedenlerini basit olarak şöyle sıralamak mümkündür.
a-Her ne kadar Tevhid-i Tedrisat Yasasıyla medreseler kapatılmış ise de devlet bunların yerine modern okullar açamamıştır. Çünkü bu yasa ani olarak çıkarılmış bir devrim yasasıdır. Savaştan yeni çıkmışve yeni kurulmuş bir devletin bunu yapacak ekonomik gücü ve hazırlığı yoktur.

b-Doğunun sosyal yapısı ve köklü medrese eğitimi geleneği yasağa rağmen bu kurumların hayatlarını devam etmesini sağlamıştır.

c-Okullaşmanın çok geç gerçekleştiği bölgede medreseler yoksul  yöre kalkının ve çocuklarının yegane aydınlanma umudu olmaya devam etmiştir. Yoksul anne ve babaların oğlum medreseye gidecek imam veya şeyh olacak rüyası devam etmiştir. Altan Tan, Kürtler adlı kitabında şu ilginç tespitte bulunur “Kürt eğemenlerin, ağaların, beglerin ve şehirli eşrafın çocukları Bağdat’a. Şam’a, İstanbul’a gider nesiller boyu” (Tan Altran, 2011.s.118)

Gerçekten Cumhuriyetin özellikle ilk yıllarında yoksul doğu köylüsü için medrese eğitimi bir umut kapısı olmaya devam etmiş ancak medrese sayıları da yasaklardan dolayı azalmıştır. Siirt, Bitlis ve Van gibi illerde kalan tek tük medreseler yörenin imam ihtiyacını bile karşılamaya yetmemiştir. Pozitif bililer açısından bilgilenmeyi bırakın insanlar dini yönlerden de bir cehalete sürüklenmişlerdir. Medrese eğitiminin bittiği Hakkari’de 1970’li yılların sonuna kadar 10 köye bir tane fahri imam bakardı. Ölen insanların cenaze namazlarını kıldırmak için kilometrelerce uzaklardan imam yaya veya atla getirilirdi. Bu durum çocukluk ve gençlik yıllarımın bir gerçeğidir bizzat şahit oldum.

HAKKÂRİ’DE İLİM VE MEDRESE

Önceki bölümlerde de ifade edildiği gibi Kürtler Osmanlılarla barışık yaşadıkları dönemlerde kalkınma hususunda önemli gelişmeler sağlamışlardır. Özellikle medreseler açılarak insanların eğitimine önem verilmiş ve bu sayede birçok yazar, şair ve din âlimiyetiştirilmiştir. Aynı şekilde Müslüman Kürtlerle yaşamış olan Nesturiler de yerleşik oldukları her bölgede kiliseler yaptırmış buralarda hem dini vecibelerini yerine getirmiş hem de eğitim görmüşlerdir.Hakkâri’de o dönemde yapılmış olan medreselerden bir kaçını Doç. Dr. Mehmet Top şöyle sıralamaktadır(Top, 2011, s. 236-238).

Zeynel Bey Medresesi:

Merkez Biçer Mahallesinde bahçeler içinde kurulmuştur. Hakkâri konusunda uzman olan Mehmet Top bu medresenin 1560–1578 yılları arasında Zeynel Bey tarafından yapıldığını belirtmiştir. Zeynel Bey’in mezarı da bu medresenin bahçesindedir.
Meydan Medresesi:

Yine biçer mahallesinde bulunmaktadır.1700 yılında yaptırılmış olan medresenin kapısındaki kitabede Kuran-ı Kerim’den ayetler bulunmaktadır.

Mir İmadeddin Medresesi:

1632–1635 tarihleri arasında yapılmıştır. Şunu burada vurgulamak gerekir ki Mir İmadettin ayrıca önemli bir şairdir.

Başkale (Albak) ta Hüsrev paşa Medresesi:

Pizan köyünde 1653 yılında kurulmuştur. Adları kaybolmuş bugün artık bilinemeyen başka medreselerin olduğu da bir gerçektir.

Bu medreselerde önemli yazarlar ve âlimler yetiştiği yukarıda ifade edilmiştir. Buralarda yetişmiş olan önemli olan bazı şahsiyetleri şöyle sıralamak uygun olacaktır. Burada yazılanlar Osmanlıdöneminde yetişmiş Hakkârili Şairlerdir.Hakkâri’de yetişen âlim ve şairleri Halit Yalçın’ın çalışmasından hareketle şöyle oluşturabiliriz ((Yalçın, 2011).

Fekiyé Teyran(1561–1564):Hakkâri’nin Kürt edebiyatına sunduğu en büyük şairlerden biridir. Şiirleri bugün bile Kürt Müziğinin en önemli kaynağı durumundadır.

Ahmedé Xani(1650–1706):Hem Yazar hem de şairdir. Kürt edebiyatına dünyanın en büyük klasikleri arasında yer alabilecek eserler vermiştir. Mem u zin gibi

Melayé Bateyi (1675–1755):SeydayéBateyininMevlüd’übugün her Müslüman kürt’ün evinde okunan önemli bir dini yapıttır.

Pertev Begé Hekari (1777–1781): Pertev Bey Taksilini Hakkâri’de görmüş önemli bir şairdir.

Abdurrahim Zapsu (1890- 1958):Zapsu Başkale doğumludur ancak Hakkârili “Mala Hekariyan” denilen bir ailenin mensubudur. İstanbul’da vefat eden Zapsu’nun 25’ten fazla eseri vardır. Aynı zamanda ‘Memé Alan’ adlı kısa bir piyes de yazmıştır.

Reşid Koçer: Adından da anlaşılacağı gibi koçerolan şair18–19. yy’deHakkâri’deyaşamiştır. “JıSirulMehşer” adlı şiiri biliniyor.

Mir İmadeddin: 17. Yüz yılda yaşamış önemli Şairlerdendir. Zaman zaman MelaéCiziri ile karşılıklı şiir okudukları da bilinmektedir.

Bu dönemde Hakkâri’de çok sayıda din-âlimi de yetişmiştir. Elbette Hakkâri çok köklü bir tarihe sahip bir bölgedir bu nedenle çok sayıda ulama yetiştirmiştir.  Burada sadece Osmanlıdöneminde yetişmiş ulemadan söz edilecektir:

Ahmet Efendi:1850 Şemdinli doğumludur.

Ahmet Nedim Efendi: VeyselKaranizade İsmail efendinin oğlu olup,1866’da Culemerg’in Kıran Mahallesinde doğdu. Meydan Medresesinde tahsilini yapmıştır.

Hacı Molla Yasin Efendi: Xanizade Hacı Salih ağanın oğlu olup 1856 da Merkez Dağgöl Mahallesinde doğmuş. Meydan Medresesinde tahsil görmüştür.

Mehmet Emin Efendi: Şeyh Yasin Efendinin oğludur. 1875 ‘te Goyi mıntıkasında doğmuş çok önemli bir din âlimidir.

Taha Efendi:1836’da Culemerg Merkez Dağgöl mahallesindedoğdu. Medrese müderrisi Molla Abdulkadir Efendi-zadenin oğludur.Hakkâri sancağı müftülüğünü yapmıştır.

Seyyid Abdullah: Şemdinlili olarak Seyyid Abdullah Seyyid Taha-i Hakkâri’nin amcasıdır.

Seyyid Taha-i Hakkâri: Şeyh Abdulkadir Geylani’nin 11. Kuşaktan torunudur.18. asırda yaşamış en büyük ilim ve tasavvuf âlimlerindendir.

Seyyid Hacı: 1840 yılında Üzümcü Köyünde doğdu. Birinci Dünya Savaşı sırasındaHakkâri’yi istila eden Ruslara karşı cihat ilan etmiştir.

Molla HalidSadini _1889 yılında Hakkâri’ninSadinan Köyünde doğmuş. Hakkâri Meydan Medresesinde eğitim görmüştür. Önemli bir fıkıh adamıydı. Kürtçe’nin dışındaTürkçe, Farsça ve Arapça bilirdi.

Molla Casim Seven- 1905 Hakkâridoğumludur. Meydan medresesinde tahsil görmüştür. Çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir.

Osman Nuri Aydın:1872 Çukurca doğumludur. Kuzey Irak Medreselerinde tahsiline başladı. Daha sonra Şemdinli’deSeyyid Taha’nın yanında bir süre kaldıktan sonra İstanbul’da Darülfünun’da eğitimini tamamladı iyi bir eğitimci ve hattat idi.

Molla Abdullah Onay: 1902 yılında HakkâriDağgöl’de doğan Molla Abdullah ‘da Meydan medresesinde öğrenim görmüştür. Çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir.

Molla Mehmet Onay:Hakkâri 1904 doğumludur. Meydan Medresesinde öğrenim gördükten sonra Duhok’ta da eğitimine devam etti daha sonra Hakkâri’ye dönüp öğrenci yetiştirmeye başladı. Terk Partili dönemde bile Kur’an eğitimini vermekten geri durmadı.

Şeyh Muhammed Selim Efendi: 1892 Hakkâri Kavaklı Köyü doğumludur. Başkale ve Gevaş’ta bir süre medrese öğrenimini gördükten sora Genç yaşta Van’da Ruslara karşı çete savaşları yaptı. Daha sonra tahsilini devam ettirmek üzere Musul’a gitti. Musul’da Şeyh Bahaeddin Bamerni’nin yanında bir süre öğrenim yaptıktan sonra Hakkâri’ye döndü ve tedrisat yapmaya başladı.1946–50 yıllarında Hakkârimilletvekilliğini yaptı.

Yukarıda da görüldüğü gibi Hakkâri’de Osmanlı döneminde çok sayıda din âlimi yetişmiştir. Bunların çoğu Hakkâri’deki medreselerde öğrenim görmüştür. Hakkâri bir açıdan bir ilim irfan yuvası durumuna gelmiştir. Yukarıda adları sayılan yazar, şair ve ulemanın dışında birçok önemli kişinin bulunduğu bir gerçektir. Adları ve eserleri uzun yasaklama dönemlerin kaybolmuş bu zatların mutlaka araştırmacılar tarafından aranıp bulunmalıdır. Bu hepimize düşen bir görevdir.

SONUÇ

1520’li yıllarda Osmanlı topraklarına İslam bilgini ve Yavuz Sultan Selimin güvendiği dostu İdris-i Bitlisinin arabuluculuğuyla savaşsız olarak katılan Hakkari adını Hakkar aşiretlerinden almıştır. Osmanlı döneminde bugünkü Kuzey Irak’ta bulunan Zaho, Dohuk ve İmadiye’yi de içine alan Hakkari geniş bir bölgeyi temsil ediyordu. Osmanlılar döneminde yarı bağımsız olan Hakkari’de değişik ırklara ve dini inançlara sahip insanlar güven içerisinde birlikte yaşamışlardır. Hakkari bölgesinde Osmanlı döneminde medrese eğitimi gelişmiş Zeynel Bey, Meydan, Mir İmadeddin ve Hüsrev Paşa Medreseleri gibi ilim yuvalarında önemli şair, yazar ve ilim adamları yetişmiştir. Böylece medreseler Hakkari’de köklü bir kültürün gelişmesini sağlamışlardır. 19’cu yüz yıla kadar  huzur içinde bir arada yaşamış olan yöre insanları ne yazık ki Avrupalı, özellikle İngiliz misyonerlerinin çalışmasıyla inanç çatışmaları başlatılmış ve yöre bir daha huzura kavuşamamiştır.

Kaynakça

Bedlisi, Ş. (2007). Şerefname. İstanbul: Avesta.

Erdost, M. İ. (1993). Şemdinli Röportajı. Ankara: Kurtuluş Basımevi.

Hakan, S. (2007). Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kürtler ve Kürt Direnişleri. İstanbul: Doz Yayıncılık.

Hirori, D. Y. (2010). Biladü’l Hekari. (M. Tovi, Çev.) Dihok: Hani Yayınları.

Kaplan, Y. (2011). Günümüz Yezidiliği. Van: Yüzüncüyıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens.

Tan, Z. (2012). Mevlana Halid-i Bağdadinin Talebelerinden; Seyyid Taha el – Hakkâri’nin İlmi Kişiliği. Uluslararası Mevlana Halid-i Bağdadi Sempozyumu Bildirileri, (s. 223-247). Ankara.

Tekin, R. (2009). İdris-i Bitlis-i ve İdrisiyye Medresesi Mevkufatı. AtatürK Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi(40), 233-246.

Tekin, Z. (2007). Zeynel Bey ve Oğullarının Hakkâri Hakimliği Mücadelesi ve İsyanları. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 120-132.

Top, M. (2011). Hakkârinin Mimari ve Sanat Mirası. Hakkâri (s. 236-127). içinde Ankara: Anıt Matbaa.

Yalçın, H. (2011). Hakkiride yetişen Mir, Alim ve Şairler. Hakkâri (s. 272-292). içinde Ankara: Anıt Matbaa.

Tan, A. (2011). Değişen Ortadoğu da Kürtler. İstanbul (s.118) Çıra Yayınları.

BERNAMEGEH

UYARI: Yazıların izinsiz kopyalanması ve Web Sitelerinde yayınlanması kesinlikle yasaktır. Hakkınızda yasal işlemlerin başlatılabileceğini lütfen unutmayın!

AYRICA BAKIN

Ahmet Özhan Kimdir, Hayatı

Klasik Türk müziği şarkıcısı ve oyuncu Ahmet Şükrü Katıöz ya da sahne adıyla Ahmet Özhan, …

error: LÜTFEN KOPYALAMAYIN OKUYUN!